Yer pompası kaç metreye beton basar sorusunun tek bir cevabı yoktur; mesafe pompanın basınç kapasitesine, boru hattının çapına ve uzunluğuna, hattaki dirsek ve hortum sayısına ve betonun kıvamı ile agrega yapısına bağlıdır. Şantiyelerde yaygın kullanılan sabit pompalarla, uygun betonla ve iyi kurulmuş bir hatta yatayda yüzlerce metre, düşeyde ise onlarca kat yüksekliğe beton basmak mümkündür. Projenize özgü mesafe, hattın “eşdeğer uzunluğu” hesaplanarak değerlendirilir.
Mesafeyi belirleyen temel mantık: basınç ve direnç
Sabit beton pompası, betonu pistonlarla hatta iterken belirli bir basınç üretir. Beton hat boyunca ilerledikçe borulara sürtünür ve bu sürtünme basıncı tüketir. Düşey bölümlerde buna beton sütununun ağırlığı da eklenir. Pompanın ürettiği basınç, hattın toplam direncini karşılayabildiği sürece beton döküm noktasına ulaşır.
Bu nedenle mesafe sorusu aslında şu iki sorunun dengesidir:
- Pompa ne kadar basınç üretebiliyor?
- Hat ve beton ne kadar direnç gösteriyor?
Pompanın çalışma prensibini merak ediyorsanız sabit beton pompası nedir yazımıza bakabilirsiniz.
Mesafeyi etkileyen faktörler
Pompa basıncı
Sabit pompalar, beton tarafındaki basınç kapasitesine göre farklı sınıflarda üretilir. Yüksek basınçlı modeller özellikle yüksek binalar ve çok uzun hatlar için tasarlanır. Basınç kapasitesi arttıkça aynı beton daha uzağa ve daha yükseğe basılabilir; ancak bu, hattın ve bağlantı elemanlarının da o basınca uygun olmasını gerektirir.
Boru çapı: neden 125 mm?
Şantiyelerde en yaygın kullanılan hat çapı 125 mm’dir (5 inç). Bu çap, pompalanabilir betonlardaki agrega boyutlarıyla uyumludur ve sürtünme ile taşınabilir debi arasında iyi bir denge sunar. Daha küçük çaplı hatlar direnci artırır; daha büyük çaplı hatlar ise direnci azaltsa da daha ağırdır ve elle taşınması zorlaşır.
Dirsekler, hortumlar ve eşdeğer uzunluk
Hattaki her eleman sürtünmeyi aynı ölçüde artırmaz. Dirsekler, redüksiyonlar ve esnek hortumlar düz boruya göre daha fazla direnç oluşturur. Bu yüzden planlamada hattın gerçek uzunluğu yerine eşdeğer yatay uzunluk kullanılır. Kaynaklarda verilen değerler üreticiye ve eleman tipine göre farklılık gösterse de genel fikir şöyledir:
| Hat elemanı | Yaklaşık eşdeğer yatay uzunluk | Not |
|---|---|---|
| 1 m düz yatay boru | 1 m | Referans değer |
| 1 m düşey boru (yukarı) | 3–4 m | Beton sütununun ağırlığı eklenir |
| 90° dirsek | Birkaç metre ile 10 m civarı | Yarıçap küçüldükçe direnç artar |
| 45° dirsek | 90° dirseğin yaklaşık yarısı | |
| Esnek hortum | Aynı boydaki çelik borunun birkaç katı | Kıvrıldıkça direnç artar |
| Redüksiyon (çap düşüşü) | Birkaç metre | Hattın başında kullanılır |
Bu tablo kesin hesap için değil, sezgi kazanmak içindir. Örneğin 10 katlık bir binada yaklaşık 30 m düşey hat, eşdeğer olarak 90–120 m yatay hatta denk gelebilir; buna yatay bölüm, dirsekler ve son hortum eklenir.
Beton kıvamı (slump)
Kıvam, betonun ne kadar kolay aktığını gösterir. TS EN 206’ya göre çökme sınıfları S1’den S5’e kadar sıralanır; pompalı dökümlerde genellikle S3 (100–150 mm) ile S4 (160–210 mm) aralığı tercih edilir. Çok katı beton hatta zor ilerler ve tıkanma riskini artırır. Kıvamı artırmak için şantiyede su eklemek ise dayanımı düşürür ve betonun ayrışmasına neden olabilir; doğru yol, kıvamın santralde katkı ile ayarlanmasıdır.
Agrega boyutu ve ince malzeme
Genel kural, en büyük agrega boyutunun boru iç çapının yaklaşık üçte birini aşmamasıdır. 125 mm hat için bu sınır teorik olarak 40 mm civarındadır; uygulamada genellikle 25–32 mm en büyük agrega boyutlu karışımlar tercih edilir. Kırma agrega, yuvarlak agregaya göre daha fazla sürtünme yaratır. Yeterli miktarda çimento ve ince malzeme, beton ile boru arasında kayganlık sağlayan bir harç tabakası oluşturur; ince malzemesi az olan karışımlar uzun hatlarda tıkanmaya yatkındır.
Hattın durumu ve hava koşulları
Aşınmış borular, sızdıran kelepçeler ve iyi temizlenmemiş hat direnci artırır. Sıcak havada beton hatta hızla kıvam kaybeder; uzun bir bekleme sonrası hattı yeniden çalıştırmak zorlaşabilir. Bu etkenler, kâğıt üzerindeki mesafeyle sahada ulaşılan mesafe arasındaki farkı belirler. Tıkanma nedenlerini pompa hattında tıkanma neden olur yazımızda ayrıntılı anlattık.
Tipik mesafe aralıkları
Sabit beton pompaları için üretici kataloglarında verilen teorik basma mesafeleri, modelin basıncına göre çok geniş bir aralıkta değişir. Genel bir çerçeve çizmek gerekirse:
- Yatayda: Şantiyelerde yaygın kullanılan sabit pompalarla, uygun beton ve düzgün hatta birkaç yüz metrelik mesafeler olağandır.
- Düşeyde: Yaygın modellerle onlarca kat yüksekliğe pompalama mümkündür; yüksek basınçlı özel pompalar çok daha yüksek binalarda kullanılır.
Bu değerler en uygun koşulları varsayar. Gerçek bir projede dirsek sayısı, beton reçetesi ve hava koşulları ulaşılabilecek mesafeyi kısaltır. Bu nedenle herhangi bir sabit pompa için “her koşulda şu kadar metre” gibi bir taahhüt gerçekçi değildir; mesafe her projede ayrıca değerlendirilmelidir.
Uzun ve yüksek hatlarda planlama önerileri
- Mikserin yanaşacağı noktayı iyi seçin: Döküm alanına en yakın uygun nokta, hattı ve direnci kısaltır.
- Dirsek sayısını azaltın: Güzergâhı mümkün olduğunca düz planlayın; gereksiz kıvrımlardan kaçının.
- Düşey hattan önce yatay bölüm bırakın: Düşey yükselişten önce pompa ile düşey hat arasında yeterli uzunlukta yatay boru bırakmak, geri basıncı dengelemeye yardımcı olur.
- Hattı sağlam sabitleyin: Düşey bölümler cepheye veya şafta kelepçelerle bağlanmalıdır; pompa darbeleri hattı titreştirir.
- Santrale bilgi verin: Hattın uzunluğunu ve yüksekliğini belirtin; pompalanabilir bir reçete isteyin.
- Kesintisiz sevkiyat planlayın: Hatta uzun süre duran beton kıvam kaybeder; mikser aralıklarını döküm hızına göre ayarlayın.
- Hattı yağlayın: Dökümden önce hat şerbet veya kaydırıcı harçla yağlanmalıdır.
Döküm gününe hazırlık için döküm öncesi şantiye hazırlık kontrol listemiz işinize yarayacaktır.
Bomlu pompa ile mesafe karşılaştırması
Bomlu pompanın erişimi bom boyuyla sınırlıdır ve araç bom açılabilecek bir noktaya kurulmak zorundadır. Yer pompasında ise erişim, hat uzatılarak sahaya göre şekillendirilir. Bu yüzden döküm noktası uzak, kapalı ya da engellerin arkasındaysa sabit pompa öne çıkar. Ayrıntılı karşılaştırma için sabit pompa mı bomlu pompa mı yazımıza, hat uzunluğunun fiyata etkisi için kiralama fiyatları yazımıza bakabilirsiniz.
